Rõ thẩm quyền: Phân định trách nhiệm, tăng cường phối hợp

Thị trường hàng hóa phái sinh có tính liên ngành, liên quan đến thương mại, tài chính, ngân hàng, thanh toán, công nghệ và quản trị rủi ro. Một giao dịch có thể đồng thời phát sinh nghĩa vụ ký quỹ, thanh toán bù trừ, chuyển tiền xuyên biên giới và những rủi ro về mất khả năng thanh toán có khả năng lan truyền giữa các chủ thể. Vì vậy, yêu cầu quản lý thống nhất không đồng nghĩa với việc tập trung mọi quyền lực vào một cơ quan, mà cần phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các thiết chế thị trường.

Nghị định số 302/2026/NĐ-CP ngày 01/8/2026 đã xác định Bộ Công Thương chịu trách nhiệm trước Chính phủ về quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, đồng thời quy định trách nhiệm phối hợp của Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan. Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026 phê duyệt Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045 cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện mô hình quản lý, giám sát thị trường, phát huy vai trò tự quản và trách nhiệm của các thiết chế thị trường.

Trên nền tảng đó, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần tạo bước chuyển từ phân công nhiệm vụ sang xác lập rõ trách nhiệm giải trình. Khi xuất hiện dấu hiệu thao túng giá, cơ quan nào chủ trì xác minh? Khi thành viên mất khả năng thanh toán, tổ chức nào có trách nhiệm xử lý trước tiên? Khi rủi ro đồng thời liên quan đến giao dịch, ký quỹ và chuyển tiền quốc tế, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan được kích hoạt như thế nào? Đây là những vấn đề cần được quy định rõ để bảo đảm mọi rủi ro đều có chủ thể chịu trách nhiệm xử lý, hạn chế tình trạng chồng chéo hoặc bỏ trống trách nhiệm.

Về cơ bản, cơ chế quản lý cần được thiết kế theo ba tầng trách nhiệm: Cơ quan quản lý nhà nước thực hiện xây dựng chính sách, giám sát tổng thể, điều phối và xử lý các rủi ro vượt quá khả năng kiểm soát của từng thiết chế; Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ chịu trách nhiệm trực tiếp về tổ chức, vận hành, kiểm soát giao dịch, quản lý ký quỹ và bảo đảm an toàn thị trường theo chức năng; các thành viên thị trường chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh, tuân thủ quy tắc giao dịch, quản trị rủi ro và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Đặc biệt, cần phân định rõ quyền tự quản của các thiết chế thị trường với quyền quản lý nhà nước. Nhà nước không làm thay các hoạt động nghiệp vụ của doanh nghiệp, nhưng phải duy trì vai trò giám sát, kiểm tra và can thiệp khi cần thiết để bảo đảm an toàn hệ thống. Đây là cơ sở để hình thành mô hình quản lý vừa thống nhất, vừa phát huy tính chủ động và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.

Giám sát hiệu quả: Chuyển từ kiểm tra thủ tục sang kiểm soát rủi ro

Thị trường hàng hóa phái sinh vận động nhanh, sử dụng cơ chế ký quỹ và có thể phát sinh mức độ đòn bẩy tài chính lớn. Biến động giá bất thường hoặc việc một thành viên mất khả năng thanh toán có thể tác động đến nhiều chủ thể khác. Do đó, hoạt động giám sát không thể chỉ dựa vào báo cáo định kỳ và kiểm tra sau giao dịch, mà cần chuyển mạnh sang phương thức giám sát dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Trọng tâm giám sát cần hướng vào các chỉ báo quan trọng như biến động giá bất thường, mức độ tập trung vị thế, tỷ lệ ký quỹ, khả năng thanh toán, thanh khoản và dấu hiệu thao túng thị trường. Chẳng hạn, nhiều tài khoản có liên quan cùng nắm giữ vị thế lớn đối với một hợp đồng có nguồn cung hàng hóa giao nhận hạn chế có thể tạo ra nguy cơ tập trung và chi phối giá. Nếu chỉ giám sát riêng lẻ từng tài khoản, cơ quan quản lý có thể không nhận diện đầy đủ rủi ro. Việc kết nối, đối chiếu dữ liệu giao dịch, vị thế và thông tin về hàng hóa cơ sở sẽ giúp nâng cao khả năng nhận diện, cảnh báo sớm và xử lý các hành vi bất thường.

Tuy nhiên, giám sát hiện đại không có nghĩa áp dụng một chế độ kiểm soát đồng nhất đối với mọi chủ thể. Một Trung tâm thanh toán bù trừ có khả năng gây rủi ro dây chuyền cần chịu yêu cầu quản trị nghiêm ngặt hơn so với doanh nghiệp sử dụng hợp đồng phái sinh để phòng ngừa biến động giá nguyên liệu phục vụ sản xuất. Vì vậy, quản lý theo mức độ rủi ro cần trở thành nguyên tắc xuyên suốt: rủi ro càng lớn, yêu cầu kiểm soát và trách nhiệm càng cao; đối với hoạt động có mức độ rủi ro thấp, nghĩa vụ tuân thủ cần được thiết kế hợp lý, tương xứng.

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao an toàn hệ thống mà còn giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những khu vực tiềm ẩn rủi ro lớn, hạn chế việc áp dụng các biện pháp kiểm soát không cần thiết đối với hoạt động giao dịch hợp pháp.

Giảm chi phí tuân thủ: Thước đo thực chất của cải cách thể chế

Một thị trường được quản lý chặt chẽ sẽ khó phát huy hiệu quả nếu doanh nghiệp phải chịu quá nhiều thủ tục và chi phí. Chi phí tuân thủ không chỉ bao gồm phí, lệ phí mà còn có chi phí nhân lực, thời gian thực hiện hồ sơ, đầu tư công nghệ, báo cáo và những tổn thất cơ hội do quy trình xử lý kéo dài. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây có thể là rào cản đáng kể trong việc tiếp cận các công cụ phòng ngừa rủi ro giá hàng hóa.

Thông tư số 47/2026/TT-BCT ngày 03/9/2026 về chế độ báo cáo và kết nối dữ liệu trong hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa là cơ sở để thúc đẩy quản lý bằng công nghệ. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc lớn vào cách thức tổ chức và khai thác hệ thống thông tin. Nguyên tắc cần hướng tới là một thông tin chỉ phải cung cấp một lần, được chia sẻ giữa các cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật. Khi dữ liệu giao dịch, vị thế và ký quỹ đã được cập nhật trên hệ thống, cần hạn chế yêu cầu doanh nghiệp lập lại cùng một nội dung dưới nhiều biểu mẫu khác nhau.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy xu hướng điều chỉnh nghĩa vụ báo cáo theo hướng giảm trùng lặp, nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu. Tháng 7/2026, Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Hoa Kỳ (CFTC) đã quyết định chấm dứt một số nghĩa vụ báo cáo vị thế định kỳ đối với giao dịch hoán đổi hàng hóa vật chất, trong bối cảnh các hệ thống báo cáo dữ liệu khác đã phát triển, đồng thời vẫn duy trì quyền yêu cầu cung cấp hồ sơ khi cần thiết.

Bài học đặt ra là giám sát hiệu quả không đồng nghĩa với việc thu thập ngày càng nhiều báo cáo, mà cần thu thập đúng dữ liệu, tránh trùng lặp và khai thác thông tin hiệu quả. Đối với Việt Nam, mỗi quy định về điều kiện kinh doanh, nghĩa vụ báo cáo hay thủ tục hành chính cần được đánh giá trên cơ sở mục tiêu quản lý, chi phí thực hiện và tính khả thi. Những yêu cầu thiết yếu về an toàn tài chính, bảo vệ tài sản khách hàng và phòng ngừa thao túng thị trường cần được duy trì; đồng thời, các thủ tục không tạo thêm giá trị quản lý cần được rà soát, đơn giản hóa.

Chủ động nhận diện, cảnh báo và kiểm soát rủi ro, bảo đảm an toàn cho thị trường

Cải cách thể chế vì vậy không phải là giảm trách nhiệm của doanh nghiệp, mà là giảm chi phí thực hiện trách nhiệm một cách hợp pháp, minh bạch và hiệu quả.

Hoàn thiện Luật theo hướng quản lý hiệu quả, tạo thuận lợi cho thị trường

Từ yêu cầu thực tiễn, dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần tập trung giải quyết năm nhóm vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, xác lập rõ thẩm quyền và trách nhiệm giải trình. Quy định cụ thể vai trò của cơ quan quản lý đầu mối, trách nhiệm phối hợp liên ngành và thẩm quyền xử lý tình huống khẩn cấp, bảo đảm không có khoảng trống hoặc chồng chéo trong thực thi.

Thứ hai, thiết lập cơ chế giám sát theo mức độ rủi ro. Phân loại tổ chức và hoạt động giao dịch, áp dụng yêu cầu về vốn, ký quỹ, báo cáo và kiểm soát tương xứng với mức độ rủi ro đối với thị trường.

Thứ ba, xây dựng hạ tầng dữ liệu phục vụ giám sát thống nhất. Chuẩn hóa thông tin, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các thiết chế thị trường và cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm khả năng cảnh báo sớm gắn với yêu cầu an ninh, an toàn và bảo mật thông tin.

Thứ tư, kiểm soát chi phí tuân thủ ngay từ khâu xây dựng chính sách. Các điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính và nghĩa vụ báo cáo cần được đánh giá về lợi ích, chi phí và tính khả thi; bảo đảm yêu cầu quản lý không trở thành rào cản đối với hoạt động kinh doanh hợp pháp.

Thứ năm, đánh giá hiệu quả quản lý bằng kết quả thực chất. Không chỉ căn cứ vào số lượng cuộc kiểm tra hay số vụ xử lý vi phạm, mà cần chú trọng khả năng phòng ngừa rủi ro, mức độ an toàn và minh bạch của thị trường, thời gian giải quyết thủ tục và khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.

Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cơ hội để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên thủ tục sang quản lý dựa trên dữ liệu, rủi ro và trách nhiệm giải trình. Trọng tâm của Luật không phải là mở rộng tối đa các biện pháp kiểm soát, mà là thiết lập đúng thẩm quyền, đúng trách nhiệm và đúng công cụ quản lý đối với từng chủ thể, từng loại hình giao dịch.

Một đạo luật có chất lượng cần đồng thời bảo đảm ba yêu cầu: giao dịch hợp pháp được thực hiện thuận lợi hơn; rủi ro được nhận diện, cảnh báo và xử lý kịp thời; hành vi vi phạm bị kiểm soát và xử lý nghiêm minh. Khi Nhà nước quản lý bằng khuôn khổ pháp lý minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả, các thiết chế thị trường phát huy trách nhiệm tự quản, doanh nghiệp được giảm bớt gánh nặng tuân thủ không cần thiết, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để phát triển an toàn, bền vững, trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế./.

PGS. TS. Ngô Trí Long

Chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn Tài Chính Việt Nam