Nỗ lực thích nghi với yêu cầu của cuộc sống hiện đại, nghề dệt truyền thống của các dân tộc thiểu số nơi đây đang dần chuyển mình, tạo sinh kế, cải thiện đời sống cho người dân, góp phần gìn giữ những giá trị tạo nên “căn cước văn hóa” của cộng đồng.

Bền bỉ giữ nghề truyền thống

Tại xã Lâm Bình, sau buổi làm nương, nhiều phụ nữ vẫn duy trì thói quen ngồi bên khung cửi, miệt mài tạo nên những sắc màu sinh động. Với thế hệ trước, biết dệt từng là thước đo sự khéo léo của người con gái Tày. Những hình quả trám, hoa cà, hoa phay gửi gắm quan niệm về mùa màng, sự sinh sôi, cuộc sống bình an.

Trên địa bàn xã hiện có hơn 10 dân tộc thiểu số cùng chung sống, đông nhất là dân tộc Tày, Dao, H’Mông, Pà Thẻn. Mỗi cộng đồng lại có cách dùng màu, tạo hình và kỹ thuật riêng. Sự khác biệt trong hệ hoa văn và gam màu đã làm nên diện mạo phong phú và sự đặc sắc của thổ cẩm Lâm Bình. Tuy nhiên giữ nghề giữa đời sống hiện đại chưa bao giờ dễ dàng. Vải công nghiệp giá rẻ tràn về tận bản làng, lớp trẻ rời quê đi làm ăn xa. Làm sao để thổ cẩm không chỉ còn trong ký ức là điều mà chính quyền và người dân Lâm Bình luôn trăn trở.

Đầu năm 2021, Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình được thành lập với 30 thành viên, chủ yếu là phụ nữ dân tộc Tày, Dao. Thay vì mỗi gia đình tự làm rồi tự tìm đầu ra, hợp tác xã tổ chức các nhóm dệt, thêu, may, thiết kế và quảng bá. Cách liên kết này giúp người làm nghề có đơn hàng phù hợp, được học thêm kỹ thuật và chia sẻ kinh nghiệm. Đến nay, hợp tác xã duy trì 7 thành viên nòng cốt điều hành cùng hơn 20 nghệ nhân trực tiếp sản xuất, phần lớn là phụ nữ, người có hoàn cảnh khó khăn và người khuyết tật. Em Nguyễn Thị Thủy, dù bị khiếm thính nhưng đã may mắn được hợp tác xã đón nhận, dạy nghề, từ đó giúp em tự tin, khẳng định được giá trị của bản thân. Hiện Thủy trực tiếp làm việc tại gian hàng giới thiệu sản phẩm của Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình.

Bà Nguyễn Thị Yêu, Giám đốc hợp tác xã chia sẻ cách thức hoạt động: Hợp tác xã cung ứng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật, rồi thu mua sản phẩm của các hộ để đưa về gian hàng trưng bày, giới thiệu với du khách. Các sản phẩm như trang phục truyền thống của người Tày và khăn thổ cẩm của hợp tác xã đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Hợp tác xã duy trì cách làm “người biết nghề truyền dạy người chưa biết”, mở lớp hướng dẫn ngay tại cộng đồng. “Chúng tôi vẫn cố gắng tuyên truyền, truyền dạy để các cháu tiếp nối nghề, giữ gìn bản sắc dân tộc, không để những giá trị truyền thống bị mai một”, bà Yêu chia sẻ.

Theo chính quyền địa phương, nghề dệt phù hợp với nhiều lứa tuổi, nhất là phụ nữ nông thôn; việc duy trì nghề vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế. Nghề dệt hiện đem lại thu nhập khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng cho các hội viên tham gia sản xuất, chủ yếu tận dụng thời gian nông nhàn. Con số ấy phần nào cho thấy giá trị kinh tế của nghề, song ý nghĩa lớn hơn có lẽ nằm ở khả năng giữ người dân trong mối liên hệ với quê hương, cộng đồng và giữ giá trị văn hóa truyền thống.

Để thổ cẩm đi cùng du lịch và kinh tế số

Sự hồi sinh của nghề dệt ở Lâm Bình mới chỉ ở những bước đầu. Hiện nay, sản phẩm đầu ra chưa thật ổn định, mẫu mã chưa đủ phong phú, trong khi thị hiếu của du khách, nhất là khách trẻ và khách quốc tế, lại thay đổi liên tục.

Cuối năm 2025, trong buổi làm việc với Hợp tác xã Thổ cẩm Lâm Bình, Bí thư Đảng ủy xã Lâm Bình Tô Viết Hiệp cùng lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã đã tìm hiểu tình hình sản xuất, lao động và thị trường tiêu thụ. Lãnh đạo xã đề nghị tiếp tục đổi mới mẫu mã, tăng cường quảng bá, từng bước khẳng định thương hiệu thổ cẩm Lâm Bình ở thị trường trong nước và hướng tới quốc tế. Để định hướng ấy thành hiện thực, nghề dệt cần một chuỗi hỗ trợ từ đào tạo thiết kế, nâng cao tay nghề, chuẩn hóa chất lượng đến hoàn thiện bao bì, nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc. Sản phẩm cần có mặt tại cơ sở lưu trú, điểm du lịch; người làm nghề cần được kết nối với doanh nghiệp lữ hành, nhà thiết kế và các kênh phân phối.

Kế hoạch phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của tỉnh Tuyên Quang đến năm 2030 xác định thủ công mỹ nghệ, thiết kế sáng tạo, du lịch văn hóa và nội dung số là những lĩnh vực có tiềm năng; đồng thời đặt nhiệm vụ khai thác làng nghề, sản phẩm OCOP và trang phục dân tộc gắn với du lịch. Đây là cơ sở để thổ cẩm Lâm Bình tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị văn hóa-du lịch.

Một hướng đi khác mở ra từ Đề án “Làng sáng tạo nội dung số gắn với phát triển du lịch xã Lâm Bình giai đoạn 2026-2030”. Đề án xác định người dân là trung tâm, chủ thể tham gia và thụ hưởng; đặt mục tiêu đến năm 2030 có hơn 90% số hộ được đào tạo, tham gia hoạt động kinh tế số và ít nhất tám sản phẩm được số hóa, quảng bá. Với nghề dệt, số hóa có thể bắt đầu từ video ghi lại bàn tay đưa thoi, phiên phát trực tiếp giới thiệu hoa văn hay mã truy xuất dẫn đến câu chuyện của nghệ nhân. Một chiếc khăn, bộ trang phục truyền thống sẽ có sức thu hút hơn khi người mua hiểu rõ quy trình được tạo ra sản phẩm. Công nghệ, nếu được dùng đúng cách sẽ giúp tri thức bản địa đi xa hơn.

Cùng với thị trường số, du lịch cộng đồng có thể mở thêm không gian sống cho nghề. Theo các chuyên gia du lịch, địa phương cần đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệm thay vì chỉ bày bán sản phẩm. Theo đó, du khách có thể thử đưa thoi, học nhuộm chàm, tìm hiểu về các họa tiết trang trí. Khi trải nghiệm ấy được nối với nhà sàn, lễ hội, ẩm thực và cảnh quan, giá trị tấm vải được bồi đắp bởi ký ức và câu chuyện vùng đất. Từ đó việc giữ nghề không còn đơn thuần là níu lại một nếp xưa, mà tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân từ chính di sản của quê hương mình.

Theo nhandan.vn