Theo Bộ Y tế, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ nhiều điểm không còn bắt kịp sự phát triển nhanh chóng của các phương thức sản xuất, chuỗi cung ứng và quy mô thương mại điện tử. Do đó, dự thảo luật mới được xây dựng nhằm chuyển tư duy từ quản lý hành chính đơn thuần sang đánh giá nguy cơ, kiểm soát theo chuỗi và ứng dụng công nghệ số.

Mục tiêu cốt lõi của lần sửa đổi này là phòng ngừa rủi ro từ gốc, giảm gánh nặng y tế, bảo vệ sức khỏe nhân dân và thúc đẩy môi trường kinh doanh lành mạnh. Đồng thời, dự thảo hướng tới khắc phục triệt để các bất cập hiện hành như: Quy định công bố hợp quy mọi thực phẩm bao gói sẵn thiếu khả thi; chưa bắt buộc áp dụng hệ thống quản lý chất lượng quốc tế đối với sản phẩm nguy cơ cao; cũng như sự thiếu đồng bộ trong truy xuất nguồn gốc, chống hàng giả và quản lý trên không gian mạng.

Để hiện thực hóa những mục tiêu trên, dự thảo đề xuất bốn nhóm chính sách trọng điểm, bao gồm: Quản lý theo toàn bộ chuỗi cung ứng; Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên đánh giá nguy cơ; Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và siết chặt quản lý thức ăn đường phố, suất ăn tập thể.

Quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng

Đây là thay đổi mang tính nền tảng của dự thảo luật. Thay vì kiểm soát từng khâu riêng lẻ, dự thảo đề xuất quản lý xuyên suốt từ khâu sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông cho đến khi sản phẩm tới tay người tiêu dùng. Ngay tại khâu sản xuất ban đầu, thực phẩm phải đáp ứng giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất gây ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế.

Trong giai đoạn chế biến, nhiều nhóm cơ sở bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc các tiêu chuẩn tương đương. Riêng mảng thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiếp tục tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt (GMP).

Đặc biệt, các cơ sở đã áp dụng đầy đủ chuẩn mực quốc tế sẽ được xem xét miễn Giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, qua đó giúp giảm thủ tục hành chính mà vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng. Trong quá trình lưu thông, cơ quan chức năng sẽ chuyển trọng tâm sang lấy mẫu chủ động, phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ thụ động xử lý khi phát hiện vi phạm.

Siết hậu kiểm, quản chặt sàn thương mại điện tử

Thay vì yêu cầu mọi loại thực phẩm phải hoàn tất thủ tục công bố trước khi bán ra thị trường, luật mới phân loại quản lý theo mức độ rủi ro để theo sát vòng đời sản phẩm. Cụ thể, thủ tục đăng ký bản công bố chỉ bắt buộc với các nhóm nguy cơ cao như: thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dinh dưỡng y học và sản phẩm dành cho trẻ nhỏ.

Ngược lại, thực phẩm chế biến, phụ gia, vật liệu tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm sẽ chuyển sang hình thức tự công bố tiêu chuẩn. Các nhóm thực phẩm tươi sống, hàng phục vụ nghiên cứu, xuất khẩu hoặc tình huống khẩn cấp được miễn thủ tục này và chuyển hẳn sang cơ chế hậu kiểm.

Công tác quản lý bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố sẽ được siết chặt nhằm chủ động phòng ngừa rủi ro ngộ độc

Đối với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo vẫn duy trì ba phương thức kiểm tra gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm theo mức độ rủi ro. Các cơ sở đạt chuẩn quốc tế sẽ được áp dụng cơ chế kiểm tra thuận lợi hơn. Bộ Y tế cho rằng cách tiếp cận này giúp giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm mọi sản phẩm đều được giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung trách nhiệm đối với các sàn thương mại điện tử. Các nền tảng sẽ phải kiểm soát hồ sơ pháp lý của sản phẩm thực phẩm trước khi cho phép kinh doanh và có thể chịu trách nhiệm liên đới nếu buông lỏng quản lý dẫn đến thiệt hại cho người tiêu dùng.

Xây dựng "hồ sơ số" qua hệ thống dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm

Lần đầu tiên, một hệ thống dữ liệu thống nhất toàn quốc được đề xuất xây dựng. Hệ thống này đóng vai trò lưu trữ toàn bộ "hồ sơ số" của sản phẩm (từ vòng đời, kết quả kiểm nghiệm đến lịch sử thanh tra, cảnh báo rủi ro) cũng như thông tin của doanh nghiệp.

Cùng với việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), mã QR và nhãn điện tử để truy xuất nguồn gốc, hệ thống sẽ liên thông với cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành liên quan (đăng ký kinh doanh, hải quan, nông nghiệp...). Sự kết nối này tạo ra mạng lưới quản trị đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, trở thành nền tảng cốt lõi giúp rút ngắn thủ tục, nâng cao năng lực hậu kiểm và phản ứng nhanh nhạy trước các sự cố.

Siết chặt quản lý thức ăn đường phố và suất ăn tập thể

Nhằm chủ động ngăn chặn các vụ ngộ độc thường phát sinh tại các bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố, dự thảo bổ sung loạt yêu cầu khắt khe. Cơ sở kinh doanh bắt buộc phải lưu giữ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu; thực hiện lưu mẫu; thường xuyên cập nhật kiến thức chuyên môn; xây dựng kịch bản ứng phó sự cố và ký cam kết bảo đảm an toàn với chính quyền sở tại.

Vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã cũng được nâng tầm với các nhiệm vụ cụ thể: Lập danh sách quản lý, thanh kiểm tra, tiếp nhận phản ánh, xử lý ngộ độc và cập nhật vi phạm lên hệ thống quốc gia. Việc phân cấp, giao quyền sâu sát cho chính quyền cơ sở được kỳ vọng sẽ tạo "màng lọc" phát hiện sớm và xử lý triệt để các rủi ro ngay từ địa bàn.

Minh Vũ